04 Veljača 2012
Vikinzi; “Gnjeva normanskog spasi nas Gospode…”

Još od vikinškog napada na engleski samostan Lindisfarne 793. godine uvriježila se slika o Vikinzima kao o plavookim barbarima s “rogatim” šljemovima.

Arheološka istraživanja vikinških nalazišta od Rusije do Newfounlanda otkrivaju nam, međutim, jednu humaniju sliku o Vikinzima: Vikinzima ratarima, stočarima, ribarima, trgovcima i istraživačima novih zemalja, dakle, ljudima uobičajenog načina života tadašnje Europe.

Danas postoji tendencija da se mnogi običaji različitih etničkih skupina u Skandinaviji u IX. i X. st. svedu na zajednički nazivnik – Vikinzi.

Tko su vikinzi?

Znanstvenici se većinom slažu da je riječ “viking” norveškog podrijetla, ali su neslaganja oko njezinog značenja velika. Tri se verzije smatraju najvjerojatnijima: vik – zaljev; vig – bitka, te glagol vikja – krenuti, otići.

Vikinško doba trajalo je otprilike od VIII. do XI. st., a narodi koje se naziva Vikinzima živjeli su na području današnje Skandinavije i Danske. Taj je sjeverni dio Europe bio polazište za ekspanziju koja će uslijediti.

Ekspanzija

Glavni razlog ekspanzije Vikinga jest veliki prirast populacije uzrokovan poligamijom. Time je ubrzana potrošnja prirodnih bogatstava, koja je, uz česte podbačaje žetve, dovela do gladi. Sustav nasljeđivanja favorizirao je najstarijeg sina kao nasljednika, dok mlađi nisu dobijali ništa, što je potaknulo bujicu i snagu s kojom su Vikinzi stupili na povijesnu pozornicu Europe.

Svaka od tri “normanske” zemlje, Danska, Švedska i Norveška, međusobno su se razlikovale pa su tako imale i svoje različite smjerove utjecaja i oblike ekspanzije.

Danski Vikinzi krenuli su prema jugozapadu Europe, duž Engleske obale prema Friziji, franačkom obalom pokraj Pirinejskog poluotoka prema Sredozemlju.

Švedski su Vikinzi krenuli na istok i na velikim ruskim rijekama stvorili razgranatu trgovačku mrežu. Nastanili su područje od Finske i dijelova Baltika, oblast Ladoge pa čak do Bizanta i Bagdadskog kalifata.

Norveška ekspanzija započela je osvajačkim pohodima prema otocima oko Škotske, a nastavila se na Škotsku, Irsku i Irsko more. Ovaj dio vikinške povijesti vjerojatno je najbliži predodžbi o Vikinzima kao barbarima i koljačima.

Poznato je da se u Engleskoj i Sjevernoj Francuskoj u to doba na misama izgovarala molitva: ”Gnjeva normanskog spasi nas Gospode…”  U nastavku ekspanzije osvojeni su Farski otoci, Island, Grenland te Vinland, tj. Sjeverna Amerika.

Rune

Ostalo je vrlo malo dokumenata suvremenika o vikinškom dobu, o plemenima i zemljama Skandinavije toga vremena. Posljednje dokumente predstavljaju rune preko kojih Vikinzi govore o sebi.

Germanska runska abeceda, zvana futhark, sastojala se od 24 znaka, a nastala je oko 200. godine. Ima karakterističan uglast oblik, po čemu se vjerojatno razvila iz tehnike duboreza. Sjevernjaci su vjerovali da rune imaju magijsku moć koja je bila poznata samo posvećenima. U razdoblju prije vikinškog doba urezivane su na oružje, nakit, oruđa. Bile su to kratke magijske formule, a ponekad samo vlasnikovo ime. Natpis je obično bio skriven, a njegovo značenje poznato samo vlasniku. Na koricama mača iz tog doba ugravirano je: “Moj Maru, ne štedi nikog.”

Rune se gotovo nikad nisu upotrebljavale za pisanje velikih tekstova, već uglavnom za ovakve kratke poruke, najčešće na spomenicima koji bdiju nad grobovima kraljeva ili ratnika.

Sage

Vikinzi su bili narod sklon pripovijedanju. Za dugih zimskih večeri okupljali bi se oko ognjišta i uživali slušajući priče staraca o smionim pothvatima njih i njihovih predaka. Te su se priče naraštajima prenosile usmeno, sve dok ih negdje u XIII. st. nisu na pergamentima zapisali islandski redovnici.

Od tih tekstova sastavljene su dvije zbirke mitova i pripovijedaka o bogovima i junacima, prozna Eda i poetska Eda.
Dok mlađa poetska Eda u sebi sadrži svu ljepotu, genijalnost i temelje bogate skandinavske poezije, starija prozna Eda sadrži sage. Za proznu Edu koja se sastoji od mnogih poznatih saga (Egils saga, Laxdaela saga, Frithiof saga…) zna se da ju je napisao Snorri Sturluson.

Sage su herojske prozne pripovijetke koje pričaju o podvizima bogova, o drevnim i poznatim junacima, o prvim kraljevima. Predstavljaju važne povijesne dokumente jer su stoljećima bile jedini izvor informacija o vikinškom načinu života, od raznih političkih prilika do istraživačkih pothvata prema “novim zemljama”.

U tom smislu sage možda nisu sasvim pouzdani povijesni dokumenti jer je od nekih događaja do trenutka kada su zapisani prošlo i po petsto godina usmene predaje. Međutim, i danas ih se, usprkos različitim arheološkim otkrićima, i dalje uzima kao polazišta u istraživanjima.

Vikinzi su se naučili prilagođavati i iz svake situacije izvući ono što su mislili da je najbolje za njih same. Zbog toga su se i relativno lako asimilirali u Europi. Nisu bili ništa drugačiji i okrutniji od ostalih ljudi tadašnje Europe, koja je u svakom svom kutu svjedočila neprestanim ratnim previranjima.

Danas ih, srećom, vidimo ne samo kao pljačkaše i osvajače već i kao poduzetnike i trgovce, ljude koji su spojili tadašnji svijet od Bagdada do Skandinavije, od južne Europe do Sjeverne Amerike. Arheološka nam otkrića sve više potvrđuju ova nova saznanja o Vikinzima.

Više o vikinzima, pročitajte kod Nove akropole.

Jelena Viljevac

Facebook komentari:

Odgovori

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Nužna polja su označena s *

Možete koristiti ove HTML oznake i atribute: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>